Kumunda CMS

Blog

  • Ng’amba (El Niño) ya 2026/27: Ivyo Ŵalimi ŵa mu Malawi Ŵakwenera Kumanya na Kuchita Sono

    Ng’amba (El Niño) ya 2026/27: Ivyo Ŵalimi ŵa mu Malawi Ŵakwenera Kumanya na Kuchita Sono

    Vula yakwamba yingapangiska mbumba kuchimbilira kupanda mbuto zakudula. Kweni usange maji ghanyoweska pachanya pera pa dongo, mbuto zingamera ndipo pamanyuma zingafwa para vula yaleka kulutilira. Pa nyengo ya El Niño, chakuzirwa nkhopa yayi, kweni kumanya ivyo vyasimikizgika kale na ivyo vichali kukhumbikwira kusimikizgika na ŵakamanya vya nyengo mu Malawi.

    Ivyo vyasimikizgika pa 19 August 2026

    NOAA ni wupu wa boma la United States wakuchemeka National Oceanic and Atmospheric Administration. Chigaŵa chake cha Climate Prediction Center chikulaŵisiska Nyanja ya Pacific na mlengalenga kuti chimanye umo El Niño yiliri na umo yingazamuŵira. Uthenga wa NOAA wa pa 13 August 2026 ukuti El Niño yikulutilira kukhora ndipo pali mwaŵi wakujumpha 90 pa 100 kuti yiŵe yankhongono chomene mu nyengo ya 2026/27.

    Mlimi wa mu Malawi wakwenera kumanya ivi chifukwa NOAA yikupeleka chenjezgo lakwambilira para ngozi za nyengo zingasintha. Kweni uthenga wake wa charu chose ungapeleka yayi deti lakupandira panji unandi wa vula iyo yingawa mu chigaŵa cha Malawi.

    DCCMS ni Dipatimenti ya Kusintha kwa Nyengo na Ntchito za Nyengo ya boma la Malawi. Ntchito yake nkhulondezga nyengo ya mu charu na kupeleka uthenga wa nyengo ya chaka, wa mu maboma, kweniso wa mazuŵa ghachoko. Kwa mlimi wa mu Malawi, uthenga wa DCCMS ngwakuzirwa chomene chifukwa ukuyowoya vya nyengo ya kuno ndipo ukusinthika pafupipafupi. Wonani uthenga uphya wa DCCMS wa nyengo kweniso wa mazuŵa khumi, ndipo woneseskani deti ilo uthengawo ukafumiskikira. Uthenga uphya ukafuma, gwiriskirani ntchito uphya m’malo mwa wakale.

    Vinthu vitatu vyakumanya pambere mundapande chimanga

    1. Wonani uthenga wakuzomerezgeka wa nyengo wa chigaŵa chinu. Uthenga wa El Niño wa charu chose ukuyowoya mwakudunjika yayi umo nyengo yizamuŵira mu chigaŵa chinu.
    2. Wonani chinyezi mwa kukumba dongo. Vula yati yawa, kumbani malo ghanandi kuti muwone usange dongo lanyowa mpaka pa kuya kwakupandira, m’malo mwa kunyowa pachanya pera.
    3. Wonani vya nyengo vya mazuŵa khumi ghakulondezgapo. Gwiriskirani ntchito uthenga uphya wa nyengo na ulongozgi wa ŵalangizi ŵa vyaulimi pambere mundapande panji kugwira ntchito yikuru ya m’munda.

    Palije deti limoza lakupandira ilo lingagwira ntchito pa minda yose. Ŵerengani ulongozgi wa nyengo yakupandira chimanga na mipata.

    Nozgani Munda Mwamahara Nangauli Ng’amba Yindasimikizgike

    Nozgani mikwakwa, mabeseni ghakusungira maji panji ngalande kuyana na mtundu wa dongo na umo malo ghakukhilira. Sungani maji gha vula agho ngakukhumbikwa, kweni maji ghakujumpha muŵe na nthowa yakuti ghafumire. Vyakukhala vya mbuto (mapesi) vyambura matenda mungavigwiriskira ntchito nga ntchinga ya dongo para ŵalangizi ŵazomerezga. Mungaviwotchanga yayi.

    Mulimi wakuŵika vyakukhalira vya mbuto vyambura matenda pakati pa mikwakwawa kuti wavikilire chinyezi cha dongo mu Malawi
    Vyakukhala vya mbuto vingawovwira kuti dongo lileke kukhala pambura chakulibenekelera, kweni vyakulwara vikwenera kusamalirika mwakuyana na ulongozgi wa ŵalangizi.

    Gwiriskirani ntchito kompositi wakukhwima panji manyowa ghakuvunda makora pa malo ghakwenelera. Manyani malo gha dongo lambura nkhongono, lamchenga, lakukokoloka panji agho maji ghakutemwa kwimilira. Dongosolo la chonde cha nthaka la gawo ndi gawo likulongosora chifukwa icho vigaŵa vyakupambana vya munda vikwenera kusamalirika mwakupambana.

    Sankhani Mbuto Mwamahara

    Sankhani mbuto zakuzomerezgeka izo nyengo yake yakukhwimira yikukolerana na chigaŵa chinu. Fumbani wakuguliska panji mlangizi kuti wamulongosolerani ivyo vyalembeka pa thumba. Mbuto zakukhwima luŵiro panji zakuzizipizga chilangalanga zingachepeska ngozi, kweni zikung’anamura yayi kuti muzamuvuna nadi.

    Mulimi na mulara wa vyaulimi mu Malawi ŵakuyaniska mitundu ya mbuto ya chimanga na nyemba pambere ŵandapande
    Yaniskani nyengo yakukhwimira, chigaŵa icho mbuto zikwenelera na ulongozgi wa pa thumba pambere mundagule. Mbuto izo zikuguliskika waka mwambura thumba lakumanyikwa mbukaboni yayi wakuti ni zakuzomerezgeka.

    Usange muli na malo ghakukwana, chakurya chakukwana kweniso ŵanthu ŵakugwira ntchito, ntchiwemi kulima chimanga pamoza na nyemba zakwenelera m’malo mwa kuthemba mbuto yimoza pera.

    Nozgani maji, viŵeto na feteleza pamoza

    Vula yichedwa panji yikuwa mwambura kukhazikika, yikukhwaska maji gha pa nyumba, chakurya cha viŵeto na mapesi ghakukhala m’munda. Sungani maji pa malo ghakuvikilirika ndipo nozgani vyakumweramo viŵeto. Sankhani mapesi ghawemi ghakubenekelera dongo, ndipo ghanyake musunge kuŵa chakurya cha viŵeto.

    Mulimi wakusunga chakurya cha viŵeto pafupi na mbuzi, ng'oma ya maji yakubenekelereka na chakumweramo chakutowa
    Chakurya cha viŵeto na maji ghakuvikilirika ni vyakuzirwa chomene pakunozgekera mazuŵa ghambura vula.

    Mungasazgiranga panji kuchepeska feteleza chifukwa cha zina la El Niño pera yayi. Mtundu, mlingo na nyengo yakuthirira feteleza vikuthemba mbuto, dongo, chinyezi na ulongozgi uphya. Para mwasimikizga ulongozgi wa chigaŵa chinu, ŵerengani ulongozgi wa malo ghakwenelera kuthira feteleza wa chimanga.

    Vinthu Vyakuwona Pambere Mundapange Chakusankha Sabata Iyi

    • Lembani uthenga wa nyengo, uko mwawutora na deti ilo ukafumiskikira.
    • Lembani unandi wa vula iyo yawa na kuya kwa chinyezi mu malo ghanandi.
    • Lembani mtundu wa mbuto, nyengo yakukhwimira na chigaŵa icho yikwenelera.
    • Lembani suzgo leneko la chigaŵa cha munda: maji ghakuchimbira, dongo lakwuma luŵiro panji maji ghakwimilira.

    Vyakusankha ivyo mulimi wangakumana navyo

    Kasi Ng’amba (El Niño) yikung’anamura kuti minda yose mu Malawi yizamuŵa na chilangalanga? Yayi. El Niño yingasazgirako chiopsezo cha vula yichoko panji chilangalanga, kweni chikung’anamura yayi kuti vigaŵa vyose vizamukhwaskika mwakuyana. Ntheura, pakunozgekera ulimi winu, londezgani uthenga wa nyengo wa Malawi kweniso wa chigaŵa chinu.

    Kasi nipande para vula yakwamba yawa? Chakwamba, wonani chinyezi pa kuya kwakupandira kweniso uthenga uphya wa nyengo wa mazuŵa khumi.

    Kasi nigule feteleza wakusazgirako sono? Mungaguranga chifukwa chakupulika waka vya El Niño yayi. Chakwamba ghanaghanirani ukuru wa munda, mbuto izo mupandenge, mtundu na mlingo wa feteleza, dongo, chinyezi kweniso ulongozgi wa ŵalangizi ŵa vyaulimi.

    Magwero gha nkhani iyi ghakasimikizgika pa 20 August 2026. Uthenga wa nyengo ukusintha, ntheura pambere mundapange chakusankha pa ulimi winu, wonaniso uthenga uphya wa NOAA wakukhwaskana na El Niño kweniso wa DCCMS wakukhwaskana na nyengo ya ku Malawi.

  • Feteleza wa Ngoma mu Malawi: Basal na Top Dressing

    Feteleza wa Ngoma mu Malawi: Basal na Top Dressing

    Feteleza wakupeleka chandulo chiwemi para mtundu wakwenelera wathirika pa nyengo yiwemi na kuŵikika apo misisi ya chimanga yingafikira. Mungakoperanga mlingo wa munda unyake kwambura kufumba yayi. Dongo na vula vikupambana mu vigaŵa vya Malawi, ntheura ulongozgi wakwenelera malo ghanyake ungananga ndalama panji vyakumera kunyake.

    Gwiliskirani ntchito nkhani iyi pakunozgekera, kweni simikizgani mtundu, mlingo na nthowa yakupimira na mulangizi wa ulimi. Usange mungayezga dongo, gwiliskirani ntchito ivyo mwasanga pakusankha vyakukhumbikwa.

    Basal na Top Dressing Vikugwira Ntchito Zakupambana

    Basal fertilizer wakuthirika pakupanda panji ngoma chichali kuchita kumera. Wakupa vyakukhumbikwa pa kukura kwa misisi na chakumera chichoko. Top dressing wakuthirika parangoma chakhazikika ndipo kanandi wakupa nitrogen yakovwira mahamba na khuni kukura.

    Buku la Farmer Field School la Unduna wa Ulimi likupeleka chiyelezgero cha 100 kg pa hekitala ya 23:21:0+4S nga ni basal, kufuma apo 150 kg pa hekitala ya urea masabata ghatatu panji ghanayi pamanyuma pakumera. Ichi ntchiyelezgero cha ulongozgi, mlingo wa munda uliwose yayi. Mtundu na mlingo vikuyana na chigaŵa, dongo na chakumera.

    Mungasinthanga DAP, NPK, CAN panji urea chifukwa chakuti thumba linyake ndilo lilipo yayi. Vili na vyakukhumbikwa vyakupambana. Mulangizi wamovwirani kusintha ulongozgi kuyana na feteleza uyo wakuguliskika mu chigaŵa chinu.

    Nyengo Yakuthilira Feteleza

    Pakupanda panji pamanyuma pakumera

    Thirani basal pakupanda panji pa nyengo yakwamba iyo ŵakuphalira mu chigaŵa. Buku la Unduna likuzunura pakupanda panji mazuŵa ghankhondi mpaka ghankhondi na ghaŵiri pamanyuma pakupanda.

    Feteleza waleke kukhwaska mbuto. Muŵikani kumphepete kwa malo ghakupandapo ndipo benekani na dongo. Para feteleza wakora mbuto panji misisi yichoko wangayiwotcha. Londezgani kuzama na mtunda uwo mulangizi walongora pa mizere panji mikhwawa yinu.

    Masabata ghatatu panji ghanayi pamanyuma pakumera

    Thirani top dressing para chingoma chikukura makora, kanandi masabata ghatatu panji ghanayi pamanyuma pakumera. Mungagomezanga mazuŵa pera yayi. Wonanimso kuti chingoma chakhazikika na kuti dongo lili na maji ghakovwira.

    Kafukufuku wa mu Malawi wakulongora kuti nyengo yiwemi na kugaŵa nitrogen mu vigaŵa kungawovwira chimanga kugwiliskira ntchito vyakukhumbikwa makora. Usange ulongozgi wa mu chigaŵa ukuti mlingo ugaŵike, londezgani magawo agho ghaperekeka.

    Mungathiranga urea pa dongo lakomira chomene, lakuzura maji panji pambere vula yikuru yindize yayi. Thirani para dongo lili na maji na mwaŵi wa vula yichoko, kufuma apo benekani kuyana na ulongozgi.

    Nthowa Yakuthilira

    1. Simikizgani ulongozgi. Fumbani mtundu, mlingo, nyengo na ukuru wa munda, ndipo ŵazgani label ya thumba. 2. Pimani munda. Sinthani mlingo wa hekitala ku ukuru weneko wa munda winu. 3. Gwiliskirani ntchito chakupimira chakulinganizgika. Makapu gha mu nyumba, vivundikiro na mawoko vikupambana. 4. Vikililani thupi. Vwarani magolovesi na skapato zakujalika; gezani para mwamara. Sungani feteleza kutali na ŵana, viŵeto, chakurya na maji. 5. Ŵikani na kubenekera. Ŵikani unandi wakuyana pa malo ghakwenelera, kutali na mbuto na khuni, kufuma apo benekani na dongo. 6. Sungani mbiri. Lembani mtundu, unandi, munda, zuŵa, vula na msinkhu wa chingoma.

    Mulimi wakupima feteleza pambere wandaŵike pafupi na chimanga mu Malawi
    Gwiliskirani ntchito chakupimira chimoza mu munda wose ndipo feteleza waleke kukhwaska chikhuni.

    Gegani Kutaya Feteleza

    • Mungagwiliskiranga ntchito mlingo umoza kwambura ulongozgi wa mu chigaŵa yayi.
    • Mungaŵikanga feteleza pa mbuto, mahamba panji khuni yayi.
    • Mungapimiranga mwakughanaghanira panji kusintha mtundu kwambura kuŵerengera vyakukhumbikwa yayi.
    • Mungathiranga nitrogen yose mwaluŵiro para ulongozgi ukuti yigaŵike yayi.
    • Mungathiranga top dressing pa chimanga icho chikupwetekeka chomene na chilangalanga panji maji ghanandi yayi.
    • Mungaghanaghananga kuti manyowa ghanjira m’malo mwa feteleza pa mlingo wakukhazikika yayi.

    Manyowa ghakupora panji compost vikovwira dongo na kusazgako vyakukhumbikwa. Thirani mwaluŵiro kuti visazgike na dongo ndipo fumbani umo vingasinthira mlingo wa feteleza wa mchere. Ndondomeko yiwemi yingasazga vyakukhwaskika vya vyakumera, nyemba, manyowa, compost na feteleza wakupimika makora.

    Feteleza wa chimanga wawundirika na dongo lakunyowa pamanyuma pa kuthira
    Wundirirani feteleza mwakuyana na ulongozgi kuti kuleke kutayika ndipo misisi yifikepo.

    Nozgekerani kuwonaso munda

    Simikizgani unandi wa mbuto na ulongozgi wa kupanda na mipata. Usange mbuto zikuzgora mwakupambana, lembani vigaŵa vyakulopwa na pulani ya chonde cha dongo ndipo yezgani pH pambere mundaghanaghane za kusazgirako feteleza.

    Mafumbo Agho Ghakufumbika Kanandi

    Kasi ningathira urea para dongo lakomira?

    Lindilirani maji ghakwenelera mu dongo na ulongozgi wa vula. Urea uyo wali pachanya pa dongo lakomira wangagwira ntchito makora yayi, ndipo vula yikuru yingawusamuska kutali na misisi.

    Feteleza waŵe pafupi wuli na chimanga?

    Waŵe pafupi kuti misisi yifikire kweni waleke kukhwaska mbuto panji khuni. Mtunda ukupambana na nthowa yakupandira, ntheura londezgani ivyo mulangizi walongora.

    Kasi manyowa ghangatora malo gha feteleza yose?

    Pa mlingo wakukhazikika yayi. Uwemi wa manyowa ukupambana. Kuyezga dongo panji ulongozgi wa mu chigaŵa vikukhumbikwa kuti mumanye vyakukhumbikwa ivyo vyachali.

    Kasamaliriro kawemi ka feteleza kakukhumbikwira kupima makora, nyengo yiwemi na ulongozgi wa mu chigaŵa. Simikizgani ulongozgi, pimani makora, vikilirani mbuto na khuni, ndipo sungani mbiri.

    *Nkhani iyi njakusambizga pera. Feteleza uyo wakukhumbikwa wakupambana na dongo, vula, mtundu wa ngoma na chigaŵa. Simikizgani mtundu, mlingo na nthowa yakupimira na mulangizi wa ulimi wa mu Malaŵi pambere mundathire.*

  • pH ya Dongo mu Malawi: Umo Mungayezgera na Kuyinozga

    pH ya Dongo mu Malawi: Umo Mungayezgera na Kuyinozga

    Chifukwa wuli mbuto yingalutilira kuŵa yambura nkhongono pamanyuma pa kuthira feteleza? Chifukwa chimoza chingaŵa pH ya dongo, iyo yikukhwaska vyakurya vya mu dongo na twamoyo twakovwira. Zotsatira za pH pera ni ulongozgi wakukwana wa unandi wa layimu yayi. Torani chiyelezgero icho chikwimira munda wose ndipo pulikiskani zotsatira zake na ulongozgi wa mu chigaŵa chinu.

    Chifukwa icho pH ya dongo njakuzirwa

    FAO yikulongosora kuti umo dongo liliri pa asidi panji alkali vikukhwaska vyakurya na ntchito ya twamoyo twa mu dongo. Vyakurya vinandi vikusangika makora mu dongo ilo lili na asidi wapakati, kweni pH yakwenelera yikuthemba mbuto na malo. Asidi wanandi wangachepeska umo mbuto zikugwiriskira ntchito vyakurya na kusazgirako ngozi ya aluminium panji manganese. Dongo la alkali likupangiska masuzgo ghanyake ndipo likwenera kuthiririka layimu yayi.

    Asidi wa dongo ngwakuzirwa mu vigaŵa vinyake vya Malawi, chomene uko kukulokwa vula yinandi na ku malo ghapachanya. CIMMYT na CGIAR vikuyowoya kuti chandulo cha layimu chikusintha kuyana na unandi wa asidi, unandi wa vyakurya uwo munda ungapeleka, mtengo wa layimu na ndalama zakugulira thiransipoti.

    Mlimi wakusazga layimu wakupimika na dongo la asidi

    Umo mungatorera chiyelezgero icho chikwimira munda

    Zotsatira zikovwira pekha para chiyelezgero chatorika makora. Fumbani ku laboratory panji ku ofesi ya ŵalara ŵa vyaulimi za ndimba, unandi na chiŵiya icho ŵakukhumba, pamanyuma pake gwiriskirani ntchito nthowa yimoza nyengo zose.

    1. Patulani malo ghakupambana. Patulani malo agho dongo, kutsetsereka, mdauko wa mbuto panji kasamaliriro vikusiyana. 2. Gegani malo ghambura kwenelera. Mungatora yayi pa chulu cha nyerere, mulu wa manyowa, m’mphepete mwa munda, malo ghakunyowa gha pasi, nthowa panji malo agho vinthu vikathikira. 3. Torani pa malo ghanandi. Na chakubolera dongo, khasu panji fosholo yakutowa, torani viyelezgero pa malo ghanandi mwakukhota-khota pa ndimba iyo mwaphalirika. 4. Sazgani. Sazgani viyelezgero vya malo ghamoza ghakuyana mu ndowa yakutowa. 5. Nozgani chiyelezgero. Wuskanimo malibwe na vigaŵa vikuru vya vyakumera, ndipo sungani unandi uwo ukukhumba. 6. Lembani. Lembani munda, ndimba, deti, mbuto iyo yikaŵapo na iyo mukukhumba kupanda.

    Nthowa zakuyezgera

    Nthowa yakukhora chomene nkhugwiriskira ntchito malo ghakumanyikwa ghakuyezga dongo agho ghakulongosora nthowa yawo na kupeleka ng’anamuro la zotsatira panji unandi wa layimu uwo ukukhumbikwa. Chipangizo cha pH chakunozgeka makora chingapeleka uthenga wakwamba para wakuyezga wakugwiriskira ntchito chiŵelengero chakuyana cha dongo na maji kweniso vinthu vyakumanyikwa vyakunozgera chipangizocho.

    Lembani nthowa yakuyezgera na maji panji munkhwala uwo wagwiriskirika ntchito; nthowa zakupambana zingayaniskika mwakudunjika yayi.

    Mulara wa vyaulimi na mulimi wa mu Malawi ŵakuwona mita ya pH ya dongo na kulemba zotsatira
    Lembani malo agho chiyelezgero chikatorereka na zotsatira; pH yikovwira para yakolerana na chigaŵa chakwenelera cha munda.

    Umo mungapulikiskira zotsatira

    Yambani na ng’anamuro la laboratory. Magulu agha ni ulongozgi ukuru pera wakutoleka ku magulu gha FAO gha umo dongo liliri.

    Zotsatira za pH Ng’anamuro likuru Ivyo mungachita pamanyuma
    Pasi pa 4.6 Asidi munandi chomene Pemphani laboratory kuti yipeleke unandi wa layimu uwo ukukhumbikwa ndipo fumbani mulara wa vyaulimi pambere mundanozge dongo.
    4.6 to 5.5 Asidi munandi Wonani ivyo mbuto yikukhumba ndipo pemphani ulongozgi wa layimu wakuthemba dongo ilo.
    5.6 to 6.5 Asidi wapakati Kanandi ngwakwenelera mbuto zinandi, kweni simikizgirani pH iyo yikukhumbikwa pa mbuto iyo mukukhumba kupanda.
    6.6 to 6.9 Asidi muchoko Kanandi palije chifukwa chakuthira layimu waka; gwiriskirani ntchito lipoti lose la dongo.
    7.0 panji kujumpha Lapakati mpaka la alkali Mungathira layimu waka kuti mukwezge pH yayi; penjani ulongozgi pa suzgo lililose ilo lamanyikwa.

    pH pera yingamanya unandi wa layimu uwo ukukhumbikwa yayi. Asidi wakusungika mu dongo, mtundu wa dongo, pH iyo mukukhumba na mtundu wa layimu vikukhwaska unandi wake; dongo la chidaka ilo likukana kusintha lingakhumba layimu munandi kuluska dongo la mchenga kuti lisinthe mwakuyana.

    Kunozga dongo la asidi mwakuvikilirika

    Thirani layimu waulimi pekha pamanyuma pa kuyezga dongo na kupokera ulongozgi wa laboratory panji mulara wa vyaulimi. Wonani nkhongono yake yakuchepeska asidi na umo yasilirika chifukwa vinthu vyakupambana vya uzito wakuyana vingagwira ntchito mwakuyana yayi. Gwiriskirani ntchito layimu wa dolomite pekha para zotsatira zikulongoraso kuti magnesium yikukhumbikwa.

    Pimani ukuru wa munda na unandi wa layimu mwakupwelelera. Wazgani unandi uwo wapimika mwakuyana ndipo, para ntchakwenelera, wusazgani na dongo la pachanya pambere mundapande. Layimu wakugwira ntchito pachokopachoko ndipo wakunjira m’malo mwa feteleza, manyowa, kuvikilira kukokoloka panji kasamaliriro kawemi yayi. Yezganiso dongo para mwaphalirika m’malo mwa kuthira layimu nyengo yiliyose chifukwa cha chizgoŵi.

    Vyakukhalira vya mbuto, kompositi na manyowa vikovwira dongo, kweni vikunjira m’malo mwa unandi wa layimu uwo wasimikizgika yayi. Gegani vyoto pa unandi wambura kumanyikwa; nkhongono yake yikusintha ndipo unandi ukuru ungasokonezga kuyana kwa vyakurya.

    Vinthu vyakubudika ivyo mungagega

    • Kutora chiyelezgero pa kona yimoza pera iyo njipusu kufikako.
    • Kugwiriskira ntchito viteŵetero vyakufipirwa panji mathumba gha feteleza agho ghangafipiska chiyelezgero.
    • Kuwona zotsatira za chipangizo chakutchipa nga ni ulongozgi weneko wa layimu.
    • Kuthira layimu kwambura kupima munda panji kuwona uwemi wake.
    • Kughanaghana kuti munandi ndiwo uwemi; layimu munandi wangachepeska vyakurya vinyake.
    • Kusazga layimu mwakudunjika na feteleza pekha para ulongozgi wasono wa chinthu icho na wa mulara wa vyaulimi wazomerezga.
    • Kulindizga kuti layimu wamazgenge masuzgo gha maji ghambura kufuma, kukokoloka, vinthu vyachilengiwa vichoko panji kusoŵa kose kwa vyakurya.

    Sinthani zotsatira kuŵa chakusankha cha munda

    Lembani malo agho mukatora chiyelezgero na zotsatira pa mapu gha munda. Gwiliskirani ntchito na pulani ya chonde cha dongo; usange mukusankha vyakurya vya chimanga, lutilirani ku ulongozgi wa malo na nyengo yakuthira feteleza. Nambara ya pH pera ni mlingo wa feteleza panji layimu yayi.

    Mafumbo agho ghakufumbika kanandi

    Kasi pH ya dongo yiwemi pa chimanga njakuti wuli?

    Chimanga kanandi chikukura makora mu dongo la asidi wapakati, kweni pH yakwenelera yikuthemba mtundu wa chimanga, dongo na nthowa yakuyezgera. Londezgani ulongozgi wa laboratory na ŵalara ŵa vyaulimi.

    Kasi ningayezga pH ya dongo pa nyumba?

    Chipangizo cha pH chakunozgeka makora panji chakuyezga mtundu chingapeleka uthenga wakwamba para chikugwiriskirika ntchito mwakupwelelera. Pambere mundagure layimu, pelekani chiyelezgero icho chikwimira munda ndipo pemphani unandi wa layimu uwo ukukhumbikwa.

    Kasi pH yapasi yikung’anamura kuti nithire layimu nyengo yeneyiyo?

    Yayi, ni nyengo zose yayi. Simikizgirani zotsatira, manyani mbuto iyo mukukhumba kupanda ndipo sangani unandi uwo ukughanaghanira mtundu wa dongo, asidi wakusungika mu dongo na mtundu wa layimu.

    Kasi layimu waulimi wakugwira ntchito mwaluŵiro wuli?

    Wakugwira ntchito pachokopachoko. Liwiro lake likuthemba umo wasilirika, chinyezi, kusazga, katundu wa dongo na uwemi wa chinthu icho. Londezgani nyengo iyo laboratory panji mulara wa vyaulimi wapeleka.

    Kasi munda uliwose ukwenera kuthiririka layimu wakuyana?

    Yayi. Minda ya dongo, kutsetsereka panji mdauko wa kasamaliriro wakupambana yingaŵa na pH na unandi wa layimu wakupambana. Yezgani na kuyisamalira payekha.

    Chenjezgo: Nkhani iyi njakusambizga pera. Ivyo dongo na mbuto vikukhumba vikusintha. Fumbani nkhwantha ya vyaulimi panji mulara wa vyaulimi pambere mundathire layimu panji kusankha vinthu vikuru vya kasamaliriro ka dongo.

  • Kupanda Ngoma mu Malaŵi: Madeti na Mipata ya 2026 na 2027

    Kupanda Ngoma mu Malaŵi: Madeti na Mipata ya 2026 na 2027

    Thumba la mbuto yiwemi ya ngoma lingapelekaso mbuto zichoko usange yapandika mu dongo lakomira, yakukurwa na vula yikuru, panji yapandika mwakufinyana pa malo ghambura kuyana. Suzgo ndakuti palije deti limoza pa kalendala ilo lingasimikizgira kuti vinthu viŵenge makora mu Malawi mose. Nthowa yakovwira nkhunozelekerathu, kuwona umo vinthu viliri mu chigaŵa chinu, na kupanda para chinyezi chakukwana chanjira mu dongo, m’malo mwa kupanda waka chifukwa mabingu ghakwamba ghawoneka.

    Nthowa yakupandira iyo mungalondezga mu munda

    1. Malizgani kunozga munda pambere vula yakugomezgeka yindambe. Nozgani mikwakwawa uko yikugwiriskika ntchito ndipo wuskanimo utheka uwo wakura.
    2. Pimani mizere. Dumbani chingwe panji khuni kuyana na mpata uwo walongozgeka pakati pa mizere. Mizere yiŵe yakunyoloka na yakuyana umo munda ukuzomerezgera.
    3. Lembani malo ghakupandira. Ikani vimanyikwiro pa chingwe pa mipata yakuyana mwakuti ŵantchito ŵaleke kupimira khululu lililose na maso.
    4. Wonani chinyezi. Jimani khululu lakuyezgera ndipo simikizgirani kuti dongo ndakunyowa pa phando yakupandira.
    5. Pandani mwakuyana. Londezgani ivyo vili pa thumba la mbuto na ulongozgi wa mulara wa vyaulimi wa mu chigaŵa pa phando na unandi wa mbuto pa malo ghalighose. Benekani mbuto na dongo ndipo mungayileka pawaro yayi.
    6. Wonani para zamela. Yendani mu munda para mbuto zamela, ndipo wonani malo agho ghandamere, ghakufinyana panji ghakukurwa na maji.

    Fumbani mulara wa vyaulimi usange kupandaso malo ghambura mbuto kungaŵa kwakovwira; mbuto zakupandika mwakuchedwa zingakhwima pa nyengo yakupambana.

    Vinthu vyakubudika ivyo mukwenera kuvigega

    • Kupanda ngoma pamanyuma pa vula yimoza yichoko kwambura kuwona chinyezi cha pasi.
    • Kulindilira deti lakukhazikika apo vula yakugomezgeka mu chigaŵa chinu yamba kale.
    • Kupimira mipata na malundi, ivyo kanandi vikupangiska mizere yambura kuyana.
    • Kuŵika mbuto zinandi pa malo ghalighose “kuti ziŵe zakuvikilirika” kwambura ndondomeko ya kuzichepeska.
    • Kusazga mitundu ya ngoma mu mizere yimoza kwambura kumanya kuti yikukhwima pa nyengo yakupambana.
    • Kugwiriskira ntchito dongo la charu chose kwambura kughanaghanira chigaŵa cha munda, dongo na ivyo vyakulongora vya nyengo.

    Vyakusankha pamanyuma pa kupima mipata

    Mipata yikukhazikiska unandi wa mbuto, kweni munda uchali kukhumba pulani ya vyakurya. Manyani vigaŵa vyakulopwa na pulani ya chonde cha dongo, pamanyuma gwiliskirani ntchito ulongozgi wa feteleza wa chimanga.

    Mafumbo agho ghakufumbika kanandi

    Kasi deti liwemi chomene lakupandira chimanga mu Malawi ndakuti wuli?

    Palije deti limoza lakusimikizgika mu chigaŵa chilichose. Pa chingoma icho chikuthemba vula, nozgekerani luŵiro ndipo pandani para vula ya nyengo yapeleka chinyezi chakukwana pa ndimba yakupandira, mwakulondezga ivyo vyakulongora vya nyengo mu chigaŵa chinu na ulongozgi wa ŵalara ŵa vyaulimi.

    Kasi mpata wa masentimita 75 na 25 ngwakwenelera pa vhingoma?

    Ni ndondomeko yakumanyikwa ya khuni limoza pa malo ndipo yikupeleka pafupifupi makuni 53,000 pa hekitala. Simikizgirani na ivyo vili pa thumba la mtundu wa mbuto kweniso ulongozgi wasono wa mu chigaŵa chinu.

    Kasi ningapanda vingoma mu dongo lakomira pambere vula yindize?

    Kupanda mu dongo lakomira kuli na ngozi usange vula yingachedwa panji yikunyoweska waka pachanya. Penjani ulongozgi wa chigaŵa chinu ndipo gwiriskirani ntchito ivyo vyakulongora vya nyengo vyasono pambere mundasankhe nthowa iyi.

    Kasi ningaŵika mbuto ziŵiri pa malo agho ghatalikirana na masentimita 25?

    Mungachitanga nthena nyengo zose yayi. Makuni ghaŵiri para ghakhazikika pa mpata uwu ghakusinthirathu unandi wa vyakumera na kupikisana kwake. Gwiriskirani ntchito mpata na unandi wa mbuto uwo walongozgeka pa mtundu winu na umo vinthu viliri.

    Kasi nichitechi usange mbuto zinyake zindamere?

    Chakwamba, fufuzani chifukwa chake. Kupandaso mwakuchedwa kungapangiska mbuto zambura kuyana, ntheura fumbani mulara wa vyaulimi usange kuzuzga malo ghambura mbuto kungaŵa kwakovwira pa nyengo iyo.

    Chenjezgo: Nkhani iyi njakusambizga pera. Ivyo vikuchitika pa ulimi vikusintha kuyana na dongo, nyengo, chigaŵa na kasamaliriro. Fumbani nkhwantha ya vyaulimi panji mulara wa vyaulimi pambere mundasankhe vinthu vikuru vya pa munda.

  • Kunozga Chonde cha Dongo mu Malawi: Pulani ya Munda

    Kunozga Chonde cha Dongo mu Malawi: Pulani ya Munda

    Vula yakwamba yakupandira yindize, mulimi wakwenera kusankha uko manyowa, mbuto za nyemba na feteleza muchoko vingapeleka chandulo chikuru. Yambani na vigaŵa vyakulopwa vya munda m’malo mwa kumija vinthu vichoko chomene palipose.

    Unandi wa feteleza pera ndiwo ukulongora chonde cha dongo yayi. Chikuthembaso vinthu vyakuvunda mu dongo, acidity, umo maji ghakufumira, kukurwa kwa dongo, na umo misisi yikufikira maji na vyakurya.

    Yambani na mapu gha munda, mlingo umoza yayi

    Endani mu munda pambere mundawuskemo vyakukhalira vyose. Lembani malo agho mbuto zikaŵa zakutuwuka, zifupi, zakuzura maji panji zakomira. Yaniskani na malo ghakukhira, mtundu wa dongo na uko mukathira manyowa panji feteleza.

    • Mahamba ghakale ghakutuwuka: vingalongora nitrogen yichoko, kweni chilangalanga panji misisi yakupwetekeka vingawonekaso nthena.
    • Mbuto zifupi panji zapepo: vingakolerana na phosphorus yichoko, dongo lakuzizima panji misisi yambura kukura makora.
    • Dongo lakukhoma pachanya na maji ghakuchimbira: vingalongora vinthu vyakuvunda na chakuvikilira dongo vichoko.
    • Kukura uheni nangauli mukuthira feteleza: yezgani pH na kuwona umo maji ghakufumira, malo na nyengo yakuthira.
    Vigaŵa vya munda vyakupakana vikulongora dongo lakubenekelereka na vyakukhalira vya mbuto na dongo lambura chakuvikilira ilo maji ghakukura
    Yaniskani chakuvikilira dongo, kukhoma kwa pachanya na umo maji ghakuchimbirira pambere mundasankhe malo ghakwamba kunozga.

    Sankhani nthowa yakuyana na suzgo

    Dongo la mchenga likomanga luŵiro, sazgiraniko manyowa ghakuvunda makora panji kompositi ndipo sungani chakuvikilira. Maji ghakwimilira para vula yawa, nozgani nthowa yakufumiskira maji ndipo mungalimanga dongo lakunyowa chomene yayi. Vyakuvuna vikuchepa nanga feteleza wandasinthe, pemphani kuyezga pH na ulongozgi wa mu chigaŵa chinu.

    Chimanyikwiro chakuwoneka nkhakwambira, ukaboni wakukwana yayi. Londezgani ulongozgi withu wakuyezga pH ya dongo ndipo fumbani ofesi ya vyaulimi ya mu chigaŵa chinu.

    Sazgiraniko vinthu vyakuvunda kwambura kunanga manyowa ghachoko

    Gwiliskirani ntchito manyowa ghakuvunda makora panji kompositi wakukhoma. Manyowa ghaphya ghangawotcha mbuto, kunyamura mbuto za uthemba panji kufumiska vyakurya pa nyengo yiheni.

    Usange manyowa ngakukwana munda wose yayi, ghaŵikani pa mzere wakupimika panji malo ghanyake ghakupandira. Siyani kamzere kambura manyowa kuti muzakayaniske. Nyemba nga ni skawa, soya, nandolo na khobwe zikovwira kusinthasintha mbuto, kweni zikuwuskirathu kukhumbikwa kwa vyakurya vinyake yayi.

    Gwiliskirani ntchito feteleza nga ntchigaŵa cha pulani

    Mtundu na mlingo wa feteleza vilondezgenge mbuto, mbiri ya munda, ivyo vyasangika mu dongo na ulongozgi uphya wa mu chigaŵa chinu. Mungakoperanga unandi wa mathumba gha muzengezgani yayi.

    Feteleza waleke kukhwaska mbuto panji chikhuni. Thirani mu dongo lakunyowa na kuwundira mwakuyana na label na ulongozgi. Pa nyengo na malo ghakuthira chimanga, ŵerengani ulongozgi wa feteleza wa chimanga.

    Layimu ni feteleza wa munda uliwose yayi. Wakunozga acidity ndipo mtundu na mlingo vikukhumbikwira kuyezga dongo.

    Mulimi wa mu Malawi wakugaŵa kompositi wakukhoma kufuma pa mulu wakubenekelereka pambere vula yindize
    Vikilirani kompositi wakukhoma na kumugaŵa ku vigaŵa vyakupimika vya munda pambere vula yindize.

    Pulani ya nyengo yakomira

    1. Jambulani mapu ghapusu gha munda na kulemba malo ghakulopwa, ghakukurwa, gha mchenga panji ghakuzura maji.
    2. Pimani manyowa panji kompositi na chiŵiya chimoza chakukhazikika.
    3. Sankhani nthowa yimoza yakuzirwa pa chigaŵa chilichose.
    4. Siyani kamzere kafupi kuti muzakayaniske zotsatira.
    5. Lembani mtundu, unandi, deti, vula na umo mbuto zikazgolera.
    6. Simikizgani vya feteleza na layimu na mulangizi wa mu chigaŵa chinu pambere mundagule.

    Mafumbo ghakusankha pambere mundanange ndalama

    Kasi nigule layimu chifukwa chimanga ntchakutuwuka? Yayi, mtundu pera ngwakukwana yayi. Wonani misisi, chinyezi, malo gha feteleza na pH.

    Kasi manyowa ghangatora malo gha feteleza wose? Ghangapeleka vyakurya vyakovwira, kweni nkhongono zake zikupambana. Gwiliskirani ntchito nga ntchigaŵa chimoza cha pulani.

    Nkhani iyi njakovwira pakunozgekera, mlingo wapadera wa munda yayi. Label ya chakugulika na ulongozgi uphya wa ŵalangizi ŵa vyaulimi mu Malawi ndivyo vilondezgeke.

  • Ntchemberezandonda mu Chimanga: Kasi Tingathane Nazo Wuli mu 2026 na 2027?

    Ntchemberezandonda mu Chimanga: Kasi Tingathane Nazo Wuli mu 2026 na 2027?

    Para chimanga chikukura luŵiro mu nyengo ya vula, kunangika kuphya kwa mahamba kungawoneka mwamabuchi. Mungayambanga na kuthilira munda wose yayi. Chakwamba simikizgani chibenene, laŵilirani vyakumera mu malo ghakupambanapambana ndipo sazganiko nthowa zakovwira. Kasamaliriro ka Ntchemberezandonda kakugwira makora nga ni ndondomeko yakusazga nthowa zinandi, munkhwala panji nthowa yimoza pera yayi.

    Kuwusa Ntchemberezandonda ntchigaŵa chimoza cha kasamaliriro ka munda. Ŵazgani ulongozgi withu wose wa kasamaliriro kakusazgako ka vibenene mu Malawi kuti mukoleraniske kuvikilira, kulaŵilira, kusunga twamoyo twakovwira na kuchitapo kanthu mwakufwasa pa vyakumera vyakupambanapambana.

    Ivyo Vili mu Nkhani

    Umo Mungamanyira Ntchemberezandonda

    Laŵiskani mahamba agho ghamba waka kuryeka, mabowo ghambura kulinganizgika na vyakukhwaskika vyakunyowa nga ni ukazu mukati mwa chimanga. Masumbi ghangasangika pa mahamba. Mpholo zichoko zingakanda pachanya pa hamba, ndipo zikuru zikupanga mabowo ghakuwoneka makora.

    Simikizgani mpholo mwakufwasa chifukwa vibenene vinyake navyo vikupweteka chimanga. Mabowo ghakale ghakukhalilira nanga ni para mpholo yafumapo. Kunangika kuphya, ukazu uphya na mpholo yamoyo vikulongora kuti suzgo lichalipo. Usange mukukayika, torani chithuzi chakuwoneka makora kwa mulangizi wa ulimi.

    Laŵilirani Pambere Mundasankhe

    Yendani munda mu nthowa ya W panji zigzag ndipo yimani mu malo ghanandi. Pa malo ghalighose, laŵiskani chiŵelengero chakuyana cha vyakumera. Lembani msinkhu wa chimanga, vyakumera ivyo vyanangika sono, mpholo zamoyo na twamoyo twakovwira uto mwawona.

    Wereranipo kulaŵilira chimanga chichali chichoko, chomene para mwawona kunangika kuphya. Mungalaŵiskanga m’mphepete mwa munda pera yayi. Laŵiskani mukati mwa chimanga, pachanya na pasi pa mahamba ndiposo pafupi na khuni.

    Vipingo vya pheromone vingalongora kuti vipepe vikuru vilipo, kweni vikutora malo gha kulaŵilira vyakumera yayi. Pakusankha chakuchita, ghanaghanirani kunangika kuphya, msinkhu wa chimanga, ukuru wa mpholo, nyengo, mtengo na ulongozgi wa mu chigaŵa. Fumbani ofesi ya ulongozgi za mlingo wakuzomerezgeka wakuchitapo kanthu mu boma linu.

    Mulimi wa ku Malawi wakulaŵilira kunangika kuphya kwa Ntchemberezandonda mu chimanga
    Laŵiskani vyakumera vyakuyana mu malo ghakupambanapambana ndipo lembani kunangika kuphya pambere mundasankhe chakuchita.

    Vikililani Chimanga na Twamoyo Twakovwira

    FAO yikulongosora kasamaliriro ka Ntchemberezandonda nga nkhuphatikizga nthowa zakupambanapambana uku mulimi wakuchepeska munkhwala wambura kukhumbikwa. Pandani pa nyengo yakuzomerezgeka, gwiliskirani ntchito mbuto yakwenelera, sungani vyakukhumbikwa mu dongo mwakulinganizgika ndipo wuskanimo utheka.

    Gegani kuthilira munkhwala wankhongono pa kalendala kwambura kusimikizga suzgo. Nyerere, earwig, akangaŵa, kafadala, parasitoid na twamoyo tunyake vingarya masumbi panji Ntchemberezandonda. Kuthilira kwambura kukhumbikwa kungakoma twamoyo utu, kuŵika ŵanthu na viŵeto pa ngozi na kusazga mtengo.

    Nthowa ya push-pull yikugwiliskira ntchito chakumera cha pakati icho chikuchimbizga vibenene, nga ni mtundu wakwenelera wa Desmodium, na utheka wa m’mphepete uwo ukukopa vipepe, nga ni Napier. Ni ndondomeko iyo yikukhumbikwira kasamaliriro, ntchakumera chimoza icho chikupandika palipose yayi. Sangani mbuto na ulongozgi wa mu chigaŵa pambere mundambe.

    Ivyo Mulimi Wangachita na Mawoko

    Mu munda uchoko, suzgo lakwamba lingachepeskeka na kuswanya masumbi na kuwuskamo mpholo izo zikuwoneka. Vwarani magolovesi. Mungaŵaphaliranga ŵana kuti ŵakore mpholo, vyakumera vyakuthilira munkhwala panji vyakuthilirira yayi.

    Mungapunguliranga dongo, vyoto, sopo, mafuta panji vyakusazga vya mu nyumba mukati mwa chimanga kwambura ulongozgi uphya yayi. Mlingo na kuvikilira chakumera nkhwakusuzga. Lembani ivyo mwachita ndipo laŵiliraniso kuti muwone usange kunangika kuphya kwachepa.

    Kunangika kuphya, ukazu na Ntchemberezandonda mukati mwa chimanga
    Mahamba ghakuryeka sono, ukazu unyoro na mpholo yamoyo vikulongora kuti suzgo lichalipo; mabowo ghakale pera mbukaboni wakukwana yayi.

    Nyengo Yakughanaghanira Munkhwala

    Munkhwala wakukoma vibenene ughanaghanirike para Ntchemberezandonda zasimikizgika ndipo ulongozgi wa mu chigaŵa ukuti kuchitapo kanthu nkhwakwenelera. Kulembeska munkhwala na ulongozgi vingasintha. Mwakuyana na Dango la Mankhwala Ghakukoma Vibenene la Malawi, gwiliskirani ntchito munkhwala uwo walembeska na Pesticides Control Board. Sangani munkhwala uwo wazomerezgeka sono na label yake kwa mulangizi panji wakuguliska wakuzomerezgeka. Mungagwiliskiranga ntchito munkhwala chifukwa chakuti ukagwira ntchito ku charu chinyake panji zina lake ndakumanyikwa yayi.

    Usange mwaphalirika kuthilira, londezgani label pa mlingo, unandi wa maji, vyakuvwara vyakuvikilira, nyengo yakuwelerera m’munda na yakulindilira pambere mundavune. Mungasazganga munkhwala panji kusazgira mlingo usange label lindazomerezge yayi. Sungani ŵanthu, viŵeto, chakurya, mbuto na maji kutali na malo ghakusazgirapo na kuthilirapo.

    Mpholo zichoko zikufikika makora kuluska zikuru izo zikubisama mukati mwa chimanga. Lekani kulaŵilira mwaluŵiro nkhwakuzirwa. Sinthani magulu gha munkhwala mwakulongozgeka na katswiri; kusintha zina la kampani kukung’anamura kuti active ingredient panji resistance group yasintha yayi.

    Vinthu Vyakuti Mugege

    • Kuthilira chifukwa cha kuwona chakumera chimoza chakupwetekeka kwambura kulaŵilira munda.
    • Kutora mabowo ghakale nga nkhupwetekeka uko kuchalipo.
    • Kugwiliskira ntchito munkhwala wambura kulembeska panji mlingo wa charu chinyake.
    • Kusazgira nkhongono chifukwa kuthilira kakwamba kukuwoneka nga kuti kundagwire ntchito.
    • Kukoma twamoyo twakovwira chifukwa cha kuthilira mwakuwerezgawerezga.
    • Kuzomerezga ŵana kusazga, kuyegha panji kuthilira munkhwala.
    • Kuleka vyakuvwara vyakuvikilira na nyengo yakulindilira.

    Magwero Ghakugomezgeka

    Mafumbo Agho Ghakufumbika Kanandi

    Kasi chimanga chilichose chakupwetekeka chikukhumbikwira munkhwala?

    Yayi. Simikizgani kunangika kuphya, laŵilirani vyakumera mu munda wose ndipo londezgani ulongozgi uphya wa mu chigaŵa.

    Kasi ningathana nazo Ntchemberezandonda kwambura munkhwala?

    Kulaŵilira mwaluŵiro, kuwuskamo mpholo mu munda uchoko, kupanda pa nyengo yake, kusamalira chimanga makora na kuvikilira twamoyo twakovwira vingawovwira. Lutilirani kulaŵilira.

    Kasi vipingo vya pheromone vikukoma chibenene?

    Vikovwira kulaŵilira vipepe vikuru. Vikulongora unandi wa vyakumera ivyo vili na mpholo zakunanga yayi, ntheura laŵiskani chimanga nacho.

    Kasi nigule munkhwala wuli?

    Gwiliskirani ntchito uwo walembeska na kuzomerezgeka sono mu Malawi pa chimanga na Ntchemberezandonda. Nkhani iyi yikupereka zina panji mlingo wa munkhwala yayi.

    *Nkhani iyi njakusambizga pera. Unandi wa vibenene, munkhwala wakuzomerezgeka na mikhaliro ya ulimi vikupambana. Fumbani katswiri wa ulimi panji mulangizi pambere mundagwiliskire ntchito munkhwala panji kupanga chisankho chikuru.*

  • Kuthana na vibenene ivyo vikunanga vyakumera mwakupwelelera chilengiwa kuno ku Malawi

    Kuthana na vibenene ivyo vikunanga vyakumera mwakupwelelera chilengiwa kuno ku Malawi

    Kuthana na vibenene ivyo vikunanga vyakumera mwakupwelelera chilengiwa, panji Integrated Pest Management (IPM), kukovwira ŵalimi kuvikilira vyakumera kwambura kuchimbilira kuthilira munkhwala para ŵawona chibenene panji hamba lakupwetekeka. Nthowa iyi yikwamba na kuvikilira, kusanda munda na kumanya makora suzgo. Pamanyuma, mulimi wakuyaniska kunangika kwa vyakumera na mtengo ndiposo ngozi ya nthowa yakuwusira, ndipo wakusankha nthowa yakuvikilira chomene.

    Ntchemberezandonda, mpholo zakuboola makuni, aphids, whiteflies, tomato leaf miner na vibenene vya mu nkhokwe vikukhwaska minda yose mwakuyana yayi. Chisankho chakufuma ku ukaboni wa mu munda winu ntchiwemi kuluska kulondezga nthowa yimoza nyengo zose.

    Mulimi wa ku Malawi wakunozga munkhwala wakupangika na vyakumera pafupi na munda wa chimanga
    Vyakusazga vyakupangika pa nyumba ni vyakuvikilira nyengo zose yayi. Gwiliskirani ntchito ulongozgi uwo wayezgeka mu chigaŵa chinu ndipo fumbani mulangizi pambere mundathilire chilichose pa vyakurya.

    Kuti muwone chiyelezgero cha pa chimanga, ŵazgani ulongozgi withu wa kumanya, kulaŵilira na kuwusa Ntchemberezandonda mu chimanga pambere mundasankhe usange kuthilira munkhwala nkhwakukhumbikwa.

    Ng’anamuro la IPM

    IPM ni munkhwala umoza yayi, ndipo chilato chake ntchakukoma twamoyo tose yayi. Yikusazga nthowa izo zikukolerana kuti vibenene vileke kufika pa mlingo wakutaya ndalama zinandi, uku yikuchepeska ngozi ku ŵanthu, viŵeto na chilengiwa. Ndondomeko yake njipusu: vikilirani, laŵilirani, manyani, ghanaghanirani, chitanipo kanthu, ndipo laŵiliraniso.

    Ndondomeko ya mu Malawi yakovwirika na World Bank yikati ŵalimi 61,788 ŵakamba kugwiliskira ntchito kasamaliriro kakusazgako ka vibenene na nthenda, apo chilato chikaŵa ŵalimi 15,000. Yikachenjezgaso kuti nthowa za chikaya zikupambana kuyana na malo ndipo nyengo zinyake palije ukaboni wakukwana pa mlingo panji umo zikukhwaskira chilengiwa. Mahara gha mu chigaŵa ghakwenera kuyezgeka na kulembeka makora, m’malo mwa kuzgoka nthowa yimoza ya ŵalimi wose. Ŵazgani vya ndondomeko ya mu Malawi.

    Vikilirani Masuzgo Pambere Ghandakure

    Kuvikilira kukuchepeska vibenene ndipo kukupangiska visankho vinyake kuŵa vipusu.

    • Gwiliskirani ntchito mbuto na mitundu yakulongozgeka mu chigaŵa chinu na ŵalangizi panji ŵakusanda ŵakumanyikwa mu Malawi.
    • Pambirani pa nyengo na mipata yakulongozgeka mu chigaŵa kuti vyakumera vikure makora kufuma pakwamba.
    • Sinthaniskani vyakumera para ivi vingadumura umoyo wa chibenene panji nthenda, ndipo mungathembanga nthowa yimoza nyengo zose yayi.
    • Samalirani chonde cha dongo, maji na utheka kuti vyakumera vileke kulopwa chifukwa cha masuzgo agho mungaghatonda.
    • Wuskani panji unangani chigaŵa icho chasimikizgika kuti chapwetekeka para ulongozgi wa ulimi ukuti muchite nthena. Mungawuskanga vyakukhwaskika vyose yayi para dongo likukhumbikwira chigubiko.

    Sandani Munda Mwandondomeko

    Sandani munda kamoza pa sabata para vyakumera vili pa ngozi, ndipo kanandi usange kunangika kukusintha luŵiro. Mungalaŵiskanga m’mphepete pera yayi. Pa chimanga, ulongozgi wa FAO wa kusanda Ntchemberezandonda ukuti yendani mu nthowa ya chilembo cha W, na malo ghankhondi agho mukuwona vyakumera 10 pa malo ghalighose vyakumera 50 vyose.

    Lembani zuŵa, msinkhu wa chakumera, chiŵelengero cha vyakumera ivyo mwawona, ivyo vyapwetekeka sono, vibenene panji masumbi agho mwasanga, twamoyo twakovwira ndiposo ivyo mwachita. Pakati pa mahamba gha chimanga, kurya kuphya na vimbunda viphya vya mpholo ni ukaboni uwemi kuluska mabowo ghakale. Wereraniso ku malo gheneagho kuti mumanye usange suzgo likukura, likukhazikika panji likuchepa.

    Mulimi wakusanda kunangika kuphya kwa Ntchemberezandonda mu mahamba gha chimanga mu Malawi
    Sandani kunangika kuphya mu munda wose ndipo lembani ivyo mwawona pambere mundasankhe nthowa yakuwusira.

    Manyani Icho Chikupangiska Suzgo

    Masuzgo ghakupambanapambana ghangapangiska kunangika kwakuyana. Laŵiskani pachanya na pasi pa mahamba, makuni, apo chakumera chikukulira, misisi panji mbuto zakusungika, kuyana na suzgo. Torani chithuzi cha chibenene na kunangika kwake, panji torani chakuwonerapo chakuvikilirika kwa mulangizi wa ulimi panji ku chipatala cha vyakumera.

    Pa Ntchemberezandonda, penjani kurya kuphya kwakuwoneka nga ni mawindo panji mahamba ghakung’ambika pakati pa chimanga, pamoza na vimbunda viphya vya mpholo. Mpholo yakura yingalongora chisimikizgo chituŵa nga ni Y yakuzgoka pasi pa mutu, na madontho ghanayi ghafipa agho ghakupanga bokosi kufupi na kumasinda. Mungayimanyanga na mtundu pera yayi, ndipo mungati kunangika kwakale kukulongora kuti chibenene chichali mu munda yayi.

    Ghanaghanirani Usange Kuwusa Nkhwakukhumbikwa

    Kuwona chibenene chimoza kukung’anamura kuti munda wose uthilirike munkhwala yayi. Ghanaghanirani msinkhu wa chakumera, unandi wa vyakumera ivyo vili na vibenene sono, usange kunangika kukukura, nkhongono ya vyakumera yakuwelerapo, unandi wa twamoyo twakovwira na mtengo wa ivyo mukulindizga kuvuna.

    Palije mlingo umoza wakwambira kuwusa uwo ungagwira pa vyakumera, vibenene, vigaŵa na nyengo zose. Fumbani mulangizi wa mu chigaŵa chinu za ulongozgi wa sono para chisankho chikukhumbikwira ndalama zinandi panji munkhwala. FAO yikuti kunangika kwa Ntchemberezandonda kungawoneka kukuru uku chimanga chingawelerapo, ntheura mungasankhanga kuthilira chifukwa cha umo chikuwonekera pera yayi. Wonani ulongozgi wa FAO wa IPM mu Africa.

    Gwiliskirani Ntchito Masitepu Ghakuwusira

    Para kuchitapo kanthu nkhwakukhumbikwa, yambani na nthowa yakovwira iyo yili na ngozi yichoko chomene.

    Nthowa ya mawoko na vyakujandizga

    Mu munda uchoko, wuskani masumbi panji mpholo zichoko na mawoko, wuskani chakumera icho chasimikizgika kuti chapwetekeka para ntchakwenelera, panji gwiliskirani ntchito maukonde na vyakujandizga vyakwenelera chakumera icho.

    Nthowa za kalimiro

    Sinthani nyengo yakupambira, kusinthaniska vyakumera, utozi wa munda panji kusazga vyakumera mwakugwiliskira ntchito ulongozgi uwo wayezgeka mu chigaŵa chinu.

    Nthowa za chilengiwa

    Vikilirani twamoyo uto tukurya vibenene, uto tukukhala pa vibenene vinyake na twamoyo uto tukulwariska vibenene. Gwiliskirani ntchito munkhwala wa chilengiwa para walembeskeka pa chakumera na chibenene icho.

    Munkhwala uŵe nthowa yaumaliro

    Gwiliskirani ntchito munkhwala uwo walembeskeka mu Malawi pa chakumera na chibenene icho. Londezgani label pa mlingo, vyakuvwara vyakuvikilira, kusazga, kuthilira, nyengo yakulindizga pambere mundawelereso m’munda na nyengo yakulindizga pambere mundavune. Mungasazgiranga mlingo, kusazga munkhwala kwambura ulongozgi wakuzomerezgeka, kugwiliskiraso ntchito chiŵiya cha munkhwala panji kugura munkhwala mu chiŵiya chambura label yayi.

    Mwakuyana na Dango la Mankhwala Ghakukoma Vibenene la Malawi, Pesticides Control Board ndiyo yikulembeska mankhwala. Fumbani ŵalangizi panji Board kuti mumanye mndandanda wa sono chifukwa kulembeska kungasintha.

    Vikilirani Twamoyo Twakovwira

    Ladybird beetles, lacewings, akangaŵa, nyerere, earwigs na mawasp ghanyake vingachepeska vibenene. Ulongozgi wa FAO ukusachizga ŵalimi kulemba twamoyo twakovwira pamoza na kunangika kwa vyakumera. Gegani kuthilira munkhwala uwo ukukoma twamoyo tunandi kwambura chifukwa, chomene para twamoyo twakovwira tukugwira ntchito. Maluŵa gha m’mphepete mwa munda ghangawovwira twamoyo twakovwira, kweni vyakumera vyake vikwenera kuŵa vyakwenelera famu ndipo vileke kuzgoka utheka panji malo gha vibenene.

    Uko Mungasanga Wovwiri mu Malawi

    Torani vithuzi vyakuwoneka makora, chigaŵa cha chakumera icho chapwetekeka na ivyo mukalemba pakusanda munda kwa mulangizi wa Extension Planning Area (EPA), ofesi ya ulimi panji chipatala cha vyakumera icho chilipo. Kafukufuku wa 2025 wakasanga kuti vipatala vya vyakumera vikukhozga kumanya masuzgo na uteŵeti wa ŵalangizi mu Malawi, nangauli pali kuchepa kwa ŵantchito ŵakusambizgika na vyakwendera. Ŵazgani kafukufuku wa vipatala vya vyakumera mu Malawi.

    Malawi wakukuzgaso ndondomeko ya digito yakulaŵilira vibenene na nthenda mwakovwirika na FAO ndiposo International Plant Protection Convention. Ndondomeko iyi yikukoleraniska kafukufuku wa ulimi, kuvikilira vyakumera na uteŵeti wa ŵalangizi. Ŵazgani nkhani ya FAO Malawi ya 2026.

    Mafumbo Agho Ghakufumbika Kanandi

    Kasi nisandenge munda kalinga?

    Yambani na kamoza pa sabata para vyakumera vili pa ngozi. Sandani kanandi usange kunangika kuphya panji unandi wa vibenene ukusintha luŵiro.

    Kasi nithilire para nawona mabowo mu mahamba gha chimanga?

    Yayi. Penjani kurya kuphya pakati pa chimanga, vimbunda viphya vya mpholo na chibenene chamoyo. Pamanyuma ghanaghanirani msinkhu wa chakumera, unandi wa vyakumera vyakupwetekeka na twamoyo twakovwira.

    Kasi munkhwala wakupangika na vyakumera ngwakuvikilira nyengo zose?

    Yayi. Nkhongono, umo ukugwilira ntchito na ngozi vikupambana kuyana na chakumera, umo wapangikira, chakumera icho mukuthilirapo na mlingo. Gwiliskirani ntchito ulongozgi uwo wayezgeka mu chigaŵa chinu ndipo fumbani mulangizi pambere mundathilire vyakusazga vyambura kulembeskeka pa vyakurya.

    Kasi nichite vichi para nkhumanya yayi chibenene?

    Mungaghanaghaniranga waka yayi. Torani chithuzi cha chibenene na kunangika, sungani ivyo mukalemba pakusanda munda ndipo fumbani mulangizi panji chipatala cha vyakumera pambere mundanange ndalama pa nthowa yakuwusira.

    Magwero Ghakugomezgeka

    Chenjezgo

    Nkhani iyi njakusambizga. Unandi wa vibenene, umo vyakumera vikuwelerapo na mankhwala ghakulembeskeka vikupambana kuyana na chakumera, chigaŵa na nyengo. Simikizgani chisankho chakuzirwa na mulangizi wakwenelera wa ulimi, katswiri wa umoyo wa vyakumera panji Pesticides Control Board ya Malawi.

  • Nozgani Vilwero Vinu vya Ulimi Sono, Mungalindiliranga Nyengo ya Kubzala Yindafike.

    Nozgani Vilwero Vinu vya Ulimi Sono, Mungalindiliranga Nyengo ya Kubzala Yindafike.

    Vinthu ivi vikuchitika mu minda yinandi mu Malawi chaka chilichose.

    Para mulimi waguliska vyakurya vyake, ndalama zikuŵako. Kufuma apo, ndalama zikwamba kugwiliskirika ntchito pa chakurya, ndalama za sukulu, kubweza ngongoli, kweniso pa vyakukhumbikwa vinyake vya mu nyumba.

    Pakati pajumphapo myezi yichoko waka, nyengo yakunozgekera mphukira yikafika, mulimi wakutora chikombole panji sprayer yake wakusanga kuti yachita dzimbiri, yikuthira maji, panji chigwiliro chake chaphyoka.

    Vilwero ivyo wakuvikhumbikwira chomene ni ivyo wakayiwala kunozga apo wakaŵa wachali na ndalama.

    Ichi chikung’anamura yayi kuti mulimi ngwakuleka kusamala. Ni suzgo ilo likukwaska nanga mbalimi awo ŵakumanya ntchito yawo makora. Kupulikiska suzgo ili ni sitepu yakwamba yakulipewera.

    Mo Vilwero Vikunangikira Kwambura Munthu Kumanya

    Mu nyengo yakunozgekera mphukira ya fodya, chikombole chikugwira ntchito yikuru chomene. Kanandi chikugwiliskirika ntchito kaŵiri pa zuŵa kwa myezi yinandi, kuthilira mphukira izo zikukhumbikwira maji ghakukwana kuti zikure makora.

    Kweni para vula yamba ndipo nyengo yakupanda yikufika, vilwero vinandi vikulekeka waka. Apa ndipo kunangika kukwamba.

    Vikombole vinyake vikwamba kugwiliskirika ntchito pa nyumba pakusungiramo maji. Majembe ghakusiyika kuwaro uko ghakutimbika na vula kweniso dazi. Ma sprayer ghakusungika kwa myezi yinandi kwambura kuyereskeka, ndipo ma rubber seal ghake ghakwamba kuuma na kunangika.

    Panyengo iyo mulimi wakukumbukiraso vilwero vyake, vikusangika kuti vyakhala nyengo yitali pa malo ghambura kwenelera kusungirapo vyachisulo, makuni panji mphira.

    Kanandi kunangika kwake kukuwoneka yayi nga nkhwakofya pakwamba. Pangawoneka dzimbiri lichoko waka, ming’alu yichoko, mabowo ghakajara panji chigwiliro chakumasuka. Kweni suzgo likuwoneka chomene para mukukhumba kugwiliskira ntchito chinthu chenecho.

    Chifukwa Wuli Kwamba kwa Nyengo Ndi Nyengo Yiwemi Yayi Yakunozgeramo Vilwero

    Para vilwero vanangika pakwamba pa nyengo, pakuwapo masuzgo ghaŵiri pa nyengo yimoza: mukuvikhumbikwira mwaluŵiro ndipo ndalama zikuŵa zichoko.

    Ndalama zakufuma ku vyakurya vikugulika kanandi zikugwiliskirika kale ntchito pa vinthu vinyake vyakukhumbikwa.

    Ntheura mulimi uyo wakaŵa na mwaŵi wakunozga chikombole chake na ndalama zichoko waka para wamara kukolola, wakujisanga wakugura chiphya pa mtengo wapachanya chomene. Kanandi wakusankha yayi makora chifukwa nyengo yikumuchimbizga.

    Kugura mwamabuchi kanandi nkhwakudura kuluska kunozgekera vinthu pambere nyengo yindafike.

    Mu ulimi, apo nyengo yakunozgekera mphukira panji kupanda yikuŵa yichoko, chinthu chanangika chikupangiska kutaya ndalama pera yayi. Chikutayiskaso nyengo yakuzirwa chomene.

    Nyengo Yiwemi Yakuchitapo Kanthu Ni Para Mwamara Kukolola

    Kwa masabata ghachoko waka para mwamara kukolola, mbalimi ŵanandi ŵakuŵa na ndalama ndipo nyengo yikwiza yikuwoneka nga yichali kutali.

    Iyi ndiyo nyengo yiwemi chomene yakunozgekera vilwero. Kweni mbalimi ŵanandi ŵakuzomerezga nyengo iyi kujumphapo kwambura kuwona vilwero vyawo.

    Pali vinthu vitatu vyakuzirwa ivyo mukwenera kuchita pa nyengo iyi.

    Wonani Vilwero Vinu

    Yenderani vilwero vyose vya pa munda na vya pa nyumba.

    Wonani usange vikombole vili na dzimbiri panji vikuthira maji. Wonani usange vigwiliro vya majembe vili na ming’alu. Sosezganiso sprayer yinu, ma seal, nozzle, filter na hose.

    Lembani vyose ivyo vikukhumbikwira kunozgeka. Ntchito iyi yikutora nyengo yichoko waka.

    Nozgani Ivyo Vanangika

    Chigwiliro chakumasuka, chikombole chakuthira maji panji nozzle yakajara vingawoneka nga ni masuzgo ghachoko waka.

    Kweni masuzgo ghachoko para ghakuŵikika waka, ghakukura.

    Mmisiri wa vyachisulo wanganozga chikombole. Kalipentala wangasintha chigwiliro chiphya.

    Kunozga nyengo yichali kulipo kukudura ndalama zichoko chomene kuluska kugura chiphya mwamabuchi para nyengo yayamba.

    Sinthani Vilwero Ivyo Vinganozgeka Yayi

    Vilwero vinyake vikunangika chomene mwakuti vinganozgekaso yayi.

    Usange ndimo viliri, gurani viphya apo muchali na nyengo yakuyaniska mitengo na kunozga bajeti yinu makora.

    Kulindilira mpaka nyengo yayamba kanandi kukung’anamura kulipira ndalama zinandi na kugura chilichose icho mwasanga.

    Michitiro Yiphusu Yakovwira Kuti Vilwero Vikhale Nyengo Yitali

    Sungani Vilwero pa Malo Ghawemi

    Vula na dazi ni ŵalwani ŵakuru ŵa vyachisulo, makuni na mphira.

    Chipinda chakusungiramo vinthu, shedi panji nanga ni ngodya yakuvikilirika pa nyumba vingawovwira chomene.

    Vilwero ivyo vikusiyika kuwaro vikunangika mwaluŵiro kuluska ivyo vikusungika pa malo ghakuwuma.

    Gwiliskirani Ntchito Vilwero vya Ulimi pa Ulimi Pera

    Kugwiliskira ntchito chikombole cha mphukira pakusungiramo maji gha pa nyumba nkhwakuzolowereka.

    Kweni vikupunguska umoyo wa chinthu icho.

    Usange nkhwamachitiko, ŵikani vyakusungiramo vya pa nyumba vyapadera ndipo sungani vilwero vya ulimi kuti vigwiliskirikenge ntchito pa ulimi pera.

    Pakani Mafuta pa Vyachisulo Pambere Mundasunge

    Kupaka mafuta ghachoko pa majembe, ma ridger na vyachisulo vinyake pambere mundasunge vikovwira kuchepeska dzimbiri.

    Ntchito iyi yikutora maminiti ghachoko waka kweni yingawovwira kuti vilwero vinu vikhale nyengo yitali.

    Yereskani Ma Sprayer Pambere Mundasunge

    Mankhwala agho ghakhala mu sprayer ghangananga ma seal na kujarira ma nozzle.

    Sambani tanki makora, jujiskani maji ghatuŵa mu nozzle, yereskani filter ndipo sungani sprayer mulije maji panji munkhwala.

    Sprayer yakutowa yikuŵa na mwaŵi ukuru wakugwira ntchito makora para nyengo yikwizaso.

    Vilwero Vinu Ni Chigaŵa Chakuzirwa cha Ulimi Winu

    Mulimi uyo wakusanga chikombole chanangika pa nyengo yakunozgekera mphukira wakutaya chida pera yayi.

    Wakutaya nyengo.

    Mu ulimi, kutaya nyengo pakwamba pa nyengo kungakhwaska vyakurya vyose ivyo vizamukolola.

    Ghanaghanirani vilwero vinu nga ni katundu wakuzirwa uyo wakumovwirani kusanga ndalama.

    Vikwenera kusamalirika chifukwa kusintha vikudura ndalama, ndipo kutaya vilwero pa nyengo yiheni kukubwereska masuzgo ghambura kukhumbikwa.

    Kanandi, mbalimi awo ŵakusamalira, kuyereska na kusunga vilwero vyawo makora para nyengo yamara ndiwo ŵakwamba nyengo yiphya ŵakunozgeka makora.

    Vinthu Vyakuleka Kuchita

    • Kugwiliskira ntchito vilwero vya ulimi pa ntchito za pa nyumba kwambura kuviwona pambere nyengo yiphya yindambe.
    • Kulindilira mpaka nyengo yakunozgekera mphukira kuti mumanye kuti vilwero vanangika.
    • Kuleka kupwelera kunangika kuchoko uko kukukulirakulira apo vilwero vikusungika.
    • Kuwona kusamalira vilwero nga nkhwakukhumbikwa yayi m’malo mwa kuchiwona nga ni chigaŵa cha kasamalirwe kawemi ka munda.

    Vinthu Vyakuzirwa Kukumbukira

    • Wonani vilwero vyose pasanathe masabata ghaŵiri para mwagulitsa vyakurya vinu.
    • Nozgani masuzgo ghachoko pambere ghandaŵe ghakudura.
    • Sungani vilwero pa malo ghakuvikilirika kutali na vula na dazi.
    • Pakani mafuta pa vyachisulo pambere mundasunge nyengo yitali kuti muchepeske dzimbiri.
    • Yereskani makora ma sprayer pambere mundaghasunge.
    • Gwiliskirani ntchito vilwero vya ulimi pa ulimi pera usange nkhwamachitiko.

    Kumalizga

    Nyengo iyo yikurondezgapo kukolola yikumara mwaluŵiro. Ndalama zikuŵapo, nyengo yikwiza yikuwoneka kutali, ndipo nchipusu kuŵika vinthu vinyake panthazi.

    Kweni ndalama zichoko waka izo mukugwiliskira ntchito pakunozga vilwero pa nyengo iyi zingamovwirani kusunga ndalama zinandi munthazi, kuchepeska suzgo na kovwira kuti muŵe ŵakunozgeka makora pa nyengo yikwiza.

    Vilwero ivyo vikumovwirani kunozga mphukira, kulima na kuvikilira vyakurya vinu vikwenera kusamalirika nyengo yindafike.

    Nozgani vilwero vinu para mungafiska, osati para mwachichizgika.